Горад федэральнага значэння Масква руск.: Москва Сцяг Герб Краіна Расія Каардынаты 55°45′20,83″ пн. ш. 37°37′03,48″ у. д.HGЯO Кіраўнік Сяргей Сямёнавіч Сабянін Заснаваны невядома[1] Першае згадванне 1147 Плошча 1091 [2] км² Вышыня цэнтра 150—255 м Водныя аб’екты Рака Масква, Рака Яўза, Vodootvodny Canal[d], Skhodnya derivation channel[d] і Канал імя Масквы Насельніцтва ▲ 12 330 126[3] чалавек (2011) Шчыльнасць 10588 чал./км² Часавы пояс UTC+3 Тэлефонны код 495 +7 499 Паштовыя індэксы 101001–135999 Афіцыйны сайт mos.ru (руск.)  Масква на карце Расіі

Масква на Вікісховішчы

Масква (руск.: Москва) — горад у цэнтры еўрапейскай часткі Расіі, сталіца краіны. З'яўляецца асобным суб'ектам федэрацыі — горадам федэральнага значэння. Таксама цэнтр Цэнтральнай федэральнай акругі і Маскоўскай вобласці, горад-герой (1965). Найбуйнейшы па колькасці жыхароў горад Расіі і Еўропы, важнейшы транспартны вузел, а таксама палітычны, эканамічны, культурны і навуковы цэнтр краіны.

Геаграфія |

Горад размешчаны ў міжрэччы Волгі і Акі, на ўскраіне Мяшчорскай нізіны. Па тэрыторыі Масквы працякае каля 150 рэчак, большасць з якіх у падземных трубах; самая вялікая рака Масква з прытокамі Яўза і Сетунь. У межы Масквы ўключаны былыя гарады Бабушкін, Любліно, Кунцава, Пярова, Тушына і іншыя населеныя пункты. Падзяляецца на 10 адміністрацыйных акруг.

Сімволіка |

• Герб Масквы


• Сцяг Масквы

Гісторыя |

У канцы І тыс. асновай насельніцтва Масквы былі вяцічы. У канцы ХІ ст. Масква — невялікі горад з умацаваным цэнтрам і рамесна-гандлёвым пасадам. Упершыню згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе ў 1147 як уладанне суздальскага князя Юрыя Далгарукага. На мяжы XII-XIII ст. значны горад Уладзіміра-Суздальскага княства. У 1237-38 разбурана мангола-татарамі. 3 канца ХІІІ ст. цэнтр самастойнага княства; пачынальнікам дынастыі маскоўскіх князёў быў Даніла Аляксандравіч, сын Аляксандра Неўскага. 3 XIV ст. цэнтр Маскоўскага вялікага княства. Каля 1326 пры Іване I з Уладзіміра ў Маскву перанесена рэзідэнцыя мітрапалітаў рускай праваслаўнай царквы. У 1368 і 1370 войскі Дзмітрыя Іванавіча Данскога адбілі напады на Маскву вялікага князя ВКЛ Альгерда. У Маскве фарміравалася рускае войска, якое ўдзельнічала ў Кулікоўскай бітве 1380. У 1382 горад абрабаваў і спаліў хан Тахтамыш.

3 канца XV ст. Масква — сталіца Расіі, у сувязі з чым у XV-XVI ст. павялічылася эканамічнае значэнне горада (вытворчасць зброі, тканін, скураных, ганчарных і ювелірных вырабаў), заснаваны Гарматны двор, Парахавы (канец XV ст.) і Манетны (1534) двары. У сакавіку 1564 Іван Фёдараў (Федаровіч) і Пётр Мсціславец выдалі ў Маскве першую друкаваную рускую кнігу («Апостал»). Горад моцна пацярпеў у часы апрычніны (1565-72, 1575-76), у 1571 спалены (акрамя Крамля) войскам крымскага хана Даўлет-Гірэя. У 1610 акупіраваны войскамі Рэчы Паспалітай, вызвалены народным апалчэннем пад кіраўніцтвам К. Мініна і Дз. Пажарскага. 3 XVІІ ст. Масква — усерасійскі цэнтр рамеснай вытворчасці і гандлю (у канцы 1630-х г. у горадзе было каля 2 тыс. рамеснікаў), узніклі парахавыя млыны, папяровыя мануфактуры, Гранатны двор і інш. У 1687 заснавана Славяна-грэка-лацінская акадэмія (з 1682 Маскоўская духоўная акадэмія). У 1682 і 1698 у Маскве адбыліся бунты стральцоў. 3 1708 цэнтр Маскоўскай губерні, рэзідэнцыя генерал-губернатарства. Пасля пераносу ў 1712 сталіцы Расіі ў Пецярбург Масква засталася важнейшым эканамічным, гандлёвым і культурным цэнтрам краіны. У XVІІІ ст. развівалася тэкстыльная вытворчасць (палатняныя, шаўковыя мануфактуры, Суконны двор). Паводле перапісу 1701 ў Маскве 16 358 двароў. Пачалося брукаванне вуліц, у 1730 з'явілася вулічнае асвятленне, у 1781-1804 пабудаваны першы ў Расіі водаправод. У 1699 заснавана Бурмістрава палата (пазней Ратуша, з 1720 Магістрат), у 1785 — Гарадская дума. Заснаваны Артылерыйская (1707) і Інжынерная (1712) школы, у 1755 — Маскоўскі ўніверсітэт. У вайну 1812 Масква — цэнтр агульнарасійскага супраціўлення, на 2/3 спалена войскамі Напалеона I. У 1814 тут дзейнічала больш за 250 прадпрыемстваў. 3 2-й пал. ХІХ ст. Масква — найбуйнейшы чыгуначны цэнтр краіны. У канцы 1840-х г. у горадзе з'явіўся першы грамадскі транспарт — «лінейкі», у 1899 — Маскоўскі трамвай.

У пач. ХХ ст. Масква — буйны сусветны крэдытна-фінансавы цэнтр. Адзін з цэнтраў рэвалюцыі 1905 — 07 і Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 ў Расіі. 3 1918 Масква — сталіца РСФСР, у 1922-91 — СССР. У Вялікую Айчынную вайну адбылася Маскоўская бітва 1941—42, масквічы сфарміравалі 16 дывізій народнага апалчэння; тут знаходзіліся Дзяржаўны камітэт абароны і Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандавання. У 1980 ў Маскве прайшлі XXII Летнія Алімпійскія гульні.

3 1990 у Маскве абвешчаны дзяржаўны суверэнітэт Расійскай Федэрацыі. 3 1992 Масква — сталіца Расійскай Федэрацыі, горад федэральнага значэння — суб'ект Расійскай Федэрацыі.

Адміністрацыйны падзел |

• 
  Горад Зеленаград.

Гаспадарка |

Масква — адзін з найбуйнейшых у свеце індустрыяльных цэнтраў. У структуры прамысловай прадукцыі вылучаюцца электраэнергетыка, машынабудаванне, хімічная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, харчовая і інш. Шмат прадпрыемстваў ваенна-прамысловага комплексу, вядучыя прадпрыемствы авіяцыйнай, ракетна-касмічнай, радыёэлектроннай, прыладабудаўнічай прамысловасці. Вядучае месца займаюць машынабудаванне і металаапрацоўка, найбольшыя прадпрыемствы: «ЗІЛ», «Маскоўскі падшыпнік», авіяцыйнае вытворчае аб'яднанне імя Дзяменцьева, вытворчае аб'яднанне «Энергія», завод імя Хрунічава і інш. Нафтаперапрацоўчы завод.

Масква — цэнтр кнігавыдавецтва і кнігадрукавання. Развіваецца кінапрамысловасць. Галоўны фінансавы і інвестыцыйны цэнтр краіны.

Транспарт |

Вузел чыгунак, аўтамабільных, водных і паветраных шляхоў зносін, рачны порт. Ад Масквы адыходзяць 11 электрыфікаваных напрамкаў чыгункі, 13 шашэйных дарог, міжнародныя аэрапорты Дамадзедава, Шарамецьева, Унукава, 3 рачных порты (выхады да мораў Атлантычнага і Паўночна-Ледавітага акіянаў). 9 чыгуначных вакзалаў:

• 
  Камсамольская плошча
  
  • Ленінградскі
  
  
  • Казанскі
  
  
  • Яраслаўскі
  
  


• Кіеўскі


• Савелаўскі


• Рыжскі


• Павялецкі


• Курскі


• Беларускі

Дзейнічае Маскоўскі метрапалітэн (з 1935 года).

Навучальныя ўстановы |

• Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя М. С. Шчэпкіна


• Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага


• Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева


• Маскоўскі дзяржаўны універсітэт імя М. В. Ламаносава


• Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут (дзяржаўны універсітэт)


• Маскоўскі інжынерна-фізічны інстытут (дзяржаўны універсітэт)


• Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін (універсітэт)


• Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў


• Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава

Тэатры |

• Вялікі тэатр


• Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава


• Малы тэатр


• Маскоўскі Мастацкі тэатр


• Маскоўскі тэатр «Сучаснік»


• Тэатр на Таганцы

Музеі |

• Дзяржаўная Траццякоўская галерэя


• Дзяржаўны Дарвінаўскі музей


• Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна


• Дом-музей В. М. Васняцова


• Мемарыяльная кватэра Пушкіна на Арбаце


• Музей абароны Масквы


• Музей В. А. Трапініна і маскоўскіх мастакоў яго часу


• Музей вады (Масква)


• Музей гісторыі каньяка


• Музей Усходу


• Расійскі музей лесу

Славутасці |

• Адраджэнне (помнік)


• Армянскія могілкі


• Благаславёная ў вяках дружба народаў Расіі і Арменіі


• Дарогу качанятам!


• Дзеці — ахвяры заган дарослых


• Дзеці міра


• Маскоўскі крэмль


• Новадзявочы манастыр


• Песня (скульптура)


• Першы спадарожнік


• Помнік венгерска-савецкай дружбе


• Помнік героям фільма «Афіцэры»


• Помнік кінакамеры


• Помнік плаўленаму сырку «Дружба»


• Помнік Пятру I


• Помнік франтавому сабаку


• Помнік Шэрлаку Холмсу і доктару Ватсану


• Помнік Янку Купалу


• Працяты Пегас


• Хлеб (скульптурная кампазіцыя)


• Чорны кубаметр

Выдатныя асобы |

• 
  Мітрапаліт Антоній (1924–1986) — епіскап Рускай Царквы; Мітрапаліт Мінскі і Беларускі


• 
  Ян Арлазораў (1947–2009) — расійскі тэатральны і эстрадны акцёр


• 
  Арыстарх Белапольскі (1854–1934) — рускі і савецкі астраном


• 
  Барыс Беразоўскі (1946–2013) — расійскі прадпрымальнік і палітычны дзеяч


• 
  Канстанцін Ваншэнкін (1925–2012) — савецкі і расійскі паэт, аўтар слоў да песні «Я люблю цябе, жыццё»


• 
  Уладзімір Высоцкі (1938–1980) — акцёр, паэт, аўтар соцень песень


• 
  Ягор Гайдар (1956–2009) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, эканаміст


• 
  Іван Дыхавічны (1947–2009) — савецкі і расійскі кінарэжысёр і сцэнарыст


• 
  Людміла Зыкіна (1929–2009) — руская народная і эстрадная спявачка


• 
  Уладзімір Патанін (* 1961) — расійскі прадпрымальнік і палітычны дзеяч


• 
  Таццяна Пельтцэр (1904–1992) — расійская актрыса


• 
  Пётр I (1672–1725) — 9-ы Цар і Вялікі князь Усяя Русі (з 1682) і першы імператар (20 студзеня 1721) Расійскай імперыі


• 
  Аляксандр Пушкін (1799–1837) — расійскі паэт, драматург і празаік; член Расійскай акадэміі


• 
  Ірына Радніна (* 1949) — савецкая фігурыстка, трохразовая алімпійская чэмпіёнка, дзесяціразовая чэмпіёнка свету


• 
  Аляксей Рыбнікаў (* 1945) — кампазітар, народны артыст Расіі


• 
  Святлана Савіцкая (* 1948) — касманаўт


• 
  Андрэй Сахараў (1921–1989) — савецкі фізік, праваабаронца і палітычны дзеяч


• 
  Андрэй Сіняўскі (1925–1997) — рускі літаратуразнаўца, пісьменнік, літаратурны крытык


• 
  Сяргей Салаўёў (1820–1879) — расійскі гісторык


• 
  Яўген Святланаў (1928–2002) — савецкі расійскі дырыжор, кампазітар і піяніст


• 
  Ігар Старыгін (1946–2009) — савецкі і рускі акцёр тэатру і кіно


• 
  Аляксандр Сувораў (1730–1800) — расійскі палкаводзец


• 
  Павел Траццякоў (1832–1898) — расійскі прадпрымальнік, мецэнат, заснавальнік Траццякоўскай галерэі
  


• 
  Ірына Хакамада (* 1955) — расійскі палітык


• 
  Пётр Чаадаеў (1794–1856) — рускі філосаф


• 
  Аляксей Чарамухін (1895–1958) — расійскі навуковец


• 
  Леў Яшын (1929–1990) — савецкі футбаліст, брамнік

Гарады-пабрацімы |

Масква мае партнёрства з наступнымі гарадамі:

Гл. таксама |

• Георгій Перамаганосец

Зноскі

Спасылкі |

• 
  На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Масква
  


• Надвор'е Масква

г р п Адміністрацыйны падзел Расіі    Рэспублікі Адыгея Алтай Башкартастан Бурація Дагестан Інгушэція Кабардзіна-Балкарыя Калмыкія Карачаева-Чаркесія Карэлія Комі Крым Мардовія Марый Эл Паўночная Асеція Татарстан Тува Удмурція Хакасія Чачня Чувашыя Якуція Краі Алтайскі Забайкальскі Камчацкі Краснадарскі Краснаярскі Пермскі Прыморскі Стаўрапольскі Хабараўскі Вобласці Амурская Арлоўская Архангельская Арэнбургская Астраханская Белгародская Бранская Валагодская Валгаградская Варонежская Іванаўская Іркуцкая Калінінградская Калужская Кастрамская Кемераўская Кіраўская Курганская Курская Ленінградская Ліпецкая Магаданская Маскоўская Мурманская Наўгародская Ніжагародская Новасібірская Омская Пензенская Пскоўская Разанская Растоўская Самарская Саратаўская Сахалінская Смаленская Свярдлоўская Тамбоўская Томская Тульская Уладзімірская Ульянаўская Цвярская Цюменская Чалябінская Яраслаўская Гарады федэральнага значэння Масква Санкт-Пецярбург Севастопаль Аўтаномная вобласць Яўрэйская Аўтаномныя акругі Ненецкая Ханты-Мансійская Чукоцкая Ямала-Ненецкая Ліквідаваныя Агінская Бурацкая аўтаномная акруга Камчацкая вобласць Карацкая аўтаномная акруга Комі-Пярмяцкая аўтаномная акруга Пермская вобласць Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга Чыцінская вобласць Эвенкійская аўтаномная акруга Федэральныя акругі Далёкаўсходняя Паўднёвая Паўночна-Заходняя Прыволжская Сібірская Уральская Цэнтральная Курсівам — тэрыторыі Украіны, пад кантролем Расіі

Сталіцы летніх Алімпійскіх гульняў

1896: Афіны •
1900: Парыж •
1904: Сент-Луіс •
1908: Лондан •
1912: Стакгольм •
1916: Берлін •
1920: Антверпен •
1924: Парыж •
1928: Амстэрдам •
1932: Лос-Анджэлес •
1936: Берлін •
1940: Токіа •
1944: Лондан •
1948: Лондан •
1952: Хельсінкі •
1956: Мельбурн •
1960: Рым •
1964: Токіа •
1968: Мехіка •
1972: Мюнхен •
1976: Манрэаль •
1980: Масква •
1984: Лос-Анджэлес •
1988: Сеул •
1992: Барселона •
1996: Атланта •
2000: Сідней •
2004: Афіны •
2008: Пекін •
2012: Лондан •
2016: Рыа-дэ-Жанэйра •
2020: Токіа