Тэракт у мінскім метро 11 красавіка 2011 г.

Я не быў на месцы
здарэння, калі адбыўся самы вядомы
пакуль у Беларусі тэракт, але мае ўспаміны
аб гэтай падзеі могуць каму-небудзь
дапамагчы скласці поўную гістарычную
панараму трагэдыі 11 красавіка 2011 г.
Пастараюся перадаць дэталі таго, што
памятаю, як мага дакладней.

Перад выбухам

Я працаваў выкладчыкам
англійскай і перакладчых дысцыплін у
Інстытуце прадпрымальніцкай дзейнасці.
У гэты дзень у мяне павінна была быць
адна пара англійскай з 17.00 па 18.20 на сёмым
паверсе. Я прыйшоў загадзя,
але ніхто з маіх "турыстаў" на пару
так і не з'явіўся.

А справа была ў тым, што
ўвосень 2010 г. знешняя камісія праверыла
гэты 3-і курс спецыяльнасці "турысцкая
дзейнасць" і вынесла вердыкт: закрыць
яе па прычыне недастатковай кампетэнтнасці
навучэнцаў. Паляцелі галовы, мая
загкафедрай В. Г. Захарава была знята з
пасады (але пакінута ў вну як прафесар).
Спрабавалі і мне "шыць справу" за
тое што на 2-м курсе я карыстаўся не
прадугледжаным праграмай падручнікам
і дазваляў розныя адступленні ад праграмы
ў іншых групах, але на атэстацыі нашай
кафедры я адказаў, што дзейнічаў у
адпаведнасці з сучаснымі патрабаваннямі
рынка працы, ў прыватнасці агенцтваў
па перакладу, і мяне пакінулі непакарным.
Было вырашана размеркаваць "турыстаў"
1-3 курсаў на іншыя спецыяльнасці, і мае
трэццякурснікі згадзіліся перайсці на
аналагічную спецыяльнасць на завочку
ў верасні 2011 г. І напярэдадні гэтага
масава пачалі шукаць работу. 2-3 афіцыйна
атрымалі дазвол дэканата на індывідуальны
графік заняткаў, а астатнія проста
папрасілі мяне дазволіць ім хадзіць на
работу і прыходзіць толькі на некаторыя
заняткі пры ўмове, што ўсе робяць тыя ж
практыкаванні дома і 2-3 чалавека
абавязкова прысутнічаюць на кожным
занятку.

Я патэлефанаваў адной
з студэнтак і папрасіў каб хто-небудзь
прыйшоў на пару. Яна адзванілася праз
некалькі хвілін і сказала, што ніхто
з тых, каму яна дазванілася, не
можа прыйсці і яе саму з работы не
адпускаюць. Сітуацыя была няпростай.
Кожную хвіліну з пятага паверха з
праверкай маглі падняцца дэкан ці
намдэкана. Першае было горш, другое
крыху лепш, бо намдэкана наглядала ў
той час за нашай кафедрай замест змешчанай
В.Г. Захаравай і ёй было лягчэй патлумачыць
сітуацыю, хоць і самому дэкану пры ўсёй
яго звонкавай суровасці можна было
растлумачыць усё, як гэта было ў некаторых
іншых праблемных сітуацыях. Але ўсё
роўна атрымаць ад начальства "шышкі"
за няяўку студэнтаў не хацелася.

Я пачакаў да 17.20. Калі
б у мяне тады быў партатыўны камп'ютар,
я б заняўся пісанінай, якой заўсёды
хапала, але камп'ютар ў біібліятэцы быў
недаступны з 17.00, калі яна зачынялася.
Проста сядзець у аўдыторыі і разбіраць
свае паперкі абрыдла, і я махнуў рукой
на магчымыя "санкцыі" начальства
і пайшоў дадому.

На вуліцы быў прыгожы
цёплы красавіцкі вечар. Магчыма мае
прагульшчыкі не столькі сядзелі па
офісах, сколькі гулялі па сонечным
вуліцах, але хіба гэта праверыш? У метро
я хутка даехаў да "Кастрычніцкай",
а адтуль і да свайго "Усходу".
Заўсёды гэта займала каля 20 хвілін,
таму калі на "Кастрычніцкай"
выбухнула, я ўжо купляў адаптар для
свайго камп'ютара ў краме ля станцыі
метро.

Пасля выбуху.

У пачатку сёмай гадзіны
мне на гарадскі тэлефон з Барысава
пазваніла мама:

-- Сынок, з табой усё ў
парадку?

-- Так, усё нармальна.

-- На "Кастрычніцкай"
быў выбух, хтосьці загінуў, толькі што
перадавалі навіны. Я так хвалявалася
за цябе -- і маці заплакала.

Мы з жонкай уключылі
навіны. Гаворылася пра магчымы тэракт,
што дакладна вядома пра аднаго загінуўшага
пры выбуху. Але інфармацыі было не шмат.

Патэлефанаваў знаёмы
з нашай рэлігійнай абшчыны. Пацікавіўся
ці ўсё добра з намі. Трэба зазначыць,
што ў нашай абшчыне ёсць наладжаная
сувязь узаемнай дапамогі: калі адбываюцца
надзвычайныя здарэнні, за некаторымі
людзьмі размеркавана па некалькі
тэлефонных нумароў, дзякучы чаму
атрымоўваецца хутка абзваніць усіх,
папярэдзіць па які-небудзь ураган ці
даведацца каму патрэбна дапамога. Вось
я і абзваніў людзей, якія былі ў маім
спісе. Ніхто з іх не пацярпеў. (Пазней я
даведаўся, што адна мая знаёмая была
сур'ёзна паранена ў нагу і год не магла
хадзіць, а дзве мае студэнткі-перакладчыцы
наглыталіся дыму і некалькі тыдняў
ляжалі ў бальніцы). Памятаю, што аператар
МТС дрэнна працаваў у той вечар, а Вэлком
нармальна, але асноўная частка людзей
з майго спісу была на МТСе, таму па
перагружанай лініі было цяжка дазваніцца.

Наступны дзень.

Наступным ранкам, як і
пасля выбуху, метро не працавала. Мне
трэба было ехаць на пару да 13.00. Вырашыў
паехаць аўтобусамі ў 12.00. Купіў талончыкі,
бо звычайна наземным транспартам не
карыстаўся і меў праязны толькі на
метро. Толькі ў аўтобусе я пацягнуўся
да кампосцера з талонам, як адзін мужчына
апярэдзіў:

-- Не трэба, праезд
бясплатны.

-- Ну дык добра, -- падумаў
я -- хоць не губляю грошы.

Калі аўтобус праходзіў
ля Нацыянальнай бібліятэкі, я заўважыў,
што ля рэстарана "Мегаполіс" ў
будынку Бібліятэкі стаіць "хуткая
дапамога". Я не памятаю, ці гаварыў
хто-небудзь, што непадалёк на Маскоўскім
аўтавакзале адбыўся новы выбух, але
чамусьці складалася ўраджанне, што так
і было. Тым не меньш, ніякіх прызнакаў
гэтага не было бачна на аўтавакзале з
боку праспекта Незалежнасці.

На плошчы Перамогі я
перасеў на 18-ы аўтобус.
Звычайна, гэты маршрут мае асацыяцыю ў
мінчан з псіхбальніцай у Навінках, але
мне трэба было на яго супрацьлеглы
канцавы пункт: чыгуначная
станцыя "Мінск-Усходні". Калі ехаў,
была адна думка: магу спазніцца, бо
дрэнна падлічыў час на дарогу. Але
суцяшаў сябе, што тэракт спіша маё
спазненне, і начальства мне не прапіша
іжыцу за гэта.

У аўтобусе адна жаншчына
гадоў 50 громка заяўляла (па руску):

-- Гэты тэракт зрабіў
Лукашэнка і яго банда!

Дарэчы, ніхто не спрачаўся
з ёй і не спрабаваў яе затрымаць і
выклікаць міліцыю. Яна спакойна выйшла
на сваім прыпынку.

На канцавым я хуценька
пабег на пешаходны мост праз чыгунку.
У мяне заставалася хвілін 5 да пары.
Пакуль бег па мосціку была думка, што
жыццё перастае быць манатонным. Як бы
гэта цынічна не было, але той факт, што
дзесьці побач небяспека і грымяць
выбухі, рабіў жыццё больш цікавым. Ва
ўсялякім разе страх і разгубленасць я
не адчуваў увогуле.

З мосціка да майго вну
на вуліцы Серафімовіча было рукой падаць
і за тры хвіліны да пары я ўжо быў ля
дошкі раскладу заняткаў на пятым паверсе.
Тут стаялі некалькі студэнтаў-перакладчыкаў,
якім я калісьці выкладаў.

-- Андрэй Валер'евіч,
што гэта адбываецца? -- разгублена
запытала адна з іх, Алена Шчукіна.

-- Здаецца, быў выбух
яшчэ і на Маскоўскім аўтавакзале, --
адказаў я.

Мы пагаварылі яшчэ пару
хвілін. Я спазняўся, але трэба было неяк
падбадзёрыць сваіх былых студэнтаў.
Потым зайшоў у сваю аўдыторыю, здаецца,
на тым жа паверсе.

--Дзякуй Богу! -- з палёгкай
казала адна з студэнтак, калі я зайшоў.

Я, здаецца, штосьці
пажартаваў у адказ. Мы пачалі пару, але
час ад часу вярталіся да тэракта. Я ўсё
думаў, ці сапраўды ўзарвалі Маскоўскі
вакзал, выйшаў на хвіліну і патэлефанаваў
жонцы, якая сядзела дома ў дэкрэце з
нашым старэйшым сынам

-- Нічога такога не чула,
-- адказала яна.

Пазней у той дзень яна
сапраўды пабачыла надзвычайнае здарэнне
і патэлефанавала мне: на яе вачах
маленькага хлопчыка ў суседнім двары
збіў аўтамабіль і цяжка параніў яго.

Не памятаю, ці пачалася
мая другая пара ў 14.30 альбо ў 15.00 бо не
памятаю, калі ў інстытуце
ўвялі вялікі перапынак. Як бы тое не
было але першай на пару прыйшла дзяўчына
з дрэдлокамі (не памятаю яе імя, можа,
Таццяна) і казала з усмешкай:

-- Зараз ехала на метро,
дык амаль нікога ў вагонах няма.

Метро сапраўды працавала,
і дамоў я ехаў з большым камфортам.
Толькі ўваход на кожную станцыю ахоўвала
міліцыя, нават 1-2 аўтаматчыка. Ішоў
суцэльны дагляд рэчаў кожнага пасажыра
і праход праз металашукальнік ці агляд
з ручным металашукальнікам. Гэта стала
рэаліяй метрапалітэна на некалькі дзён.
Потым праверкі сталі выбарачнымі, але
з гэтага часу міліцыя дзяжурыла на ўсіх
масавых мерапрыемствах,
а на кожнай станцыі метро стаіць чалавек
з ручным металашукальнікам і правам
даглядаць рэчы падазроных пасажыраў.
Таксама яшчэ некалькі тыдняў
не працавала Кастрычніцкая (але ад
плошчы Перамогі да плошчы Незалежнасці
хадзіў спецыяльны аўтобус і я хутка
дабіраўся да другой лініі метро) і
некаторы час на ўсіх станцыях адсутнічалі
лаўкі (каб ніхто не падклаў новую бомбу).

Жыццё пасля атакі на
метро.

Я заўсёды ведаў, што
Беларусь мірная краіна да пары да часу,
і тэракты ў Мінску ў 2008 і 2011 гг.
мяне не здзівілі. Але для некаторых гэта
стала сапраўдным шокам. Я ведаў двух
розных маладых людзей, якія баяліся
ездзіць на метро пасля выбуху, хоць
падас яго там не былі. (Здаецца адзін з
іх потым карыстаўся метрапалітэнам)

Не магу не пракаментаваць
наконт так званых рэпрэсій супраць
прыватных вну, бо ІПД быў адзін з іх.
Справа ў тым, што сяброўка галоўных
фігурантаў справы аб тэракце была
студэнткай прыватнага вну і прэзідэнт
Беларусі загадаў правесці праверку
дзейнасці ўсіх прыватных інстытутаў і
ўніверсітэтаў краіны.

Магу сказаць адразу,
што закруціць гайкі больш, чым было
закручана, начальства проста не магло.
Знешнія праверкі? А нам і ўнутраных
хапала па горла. Не выходзіць з аўдыторыі
падчас пары, нават у туалет? Гэта заўжды
патрабавалі. Не курыць на тэрыторыі вну
і побач з ім? І гэта заўжды патрабавалі.
Пагроза закрыцця інстытута? Ёй даўно
ўжо пужалі.

Жорсткія ўмовы працы
былі, на мой погляд, звязаны не столькі
з спробамі ўрада разбрацца з вну сколькі
з унутранай палітыкай самога інстытута.
І апошняя караніліася не ў ідэалогіі,
а ў камерцыі: калі падначалены кругом
вінаваты (а хто хоць раз не
спазняўся на пару ці не хадзіў пісаць
падчас заняткаў?), яго лягчэй прымусіць
штосьці зрабіць, напрыклад, наша кафедра,
ў тым ліку Ваш пакорны слуга, бясплатна
перакладала дакументы для дэканата і
рэктарата. Таксама заўжды вінаватага
лягчэй пазбавіць прэміі або не заплаціць
за дадатковую работу. Памятаю, як увесь
час меў праблемы з аплатай звышурочных
гадзін, бо за пераэкзаміноўку студэнта
мне палагаліся дадатковыя 0,4 акадэмічнай
гадзіны, а за паўторнае прыняцце заліка
-- 0,3. Адна гадзіна пагадзінкі каштавала
10000 руб. І за кожнага студэнта так
атрымоўваецца 3-4 тыс. Але табе іх не
даюць, бо 5-7 гадзін -- гэта мала, каб паперу
пераводзіць, а яшчэ трэба сабраць подпісы
і ўсё распісаць як трэба ў трох экземплярах.
У 2011-12 навуч. годзе я сабраў 7 гадзін
такіх пераэкзаменовак, прынёс роднаму
вну, па маіх падліках да 500 тыс. рублёў
і атрымаў па шыі за тое, што ў адной групе
завочнікаў непадрыхтаваных студэнтаў
аказалася 12 з 16, і яны атрымалі "незалік".
Вось іду афармляць "трафей" у
вучэбна-метадычны аддзел.

-- Навошта пераводзіць
паперу на такую невялікую колькасць
гадзін? -- незадаволена пытаецца загадчыца
аддзела.

-- А можна я тады пару
прагуляю? -- з кпінай пытаюся ў адказ.

-- Добра, заплацім Вам,
-- адказала яна, паглядзеўшы ў мае дзерзкія
вочы. І заплацілі. А многім такі адказ
пра паперу быў дастатковым, і іх грошыкі
ішлі... думаю, на мадэрнізацыю вну.

Але быў адзін інцыдэнт,
які меў нейкую сувязь з тэрактам. У маі
ў нас з'явілася новая загадчыцца кафедры,
а ў чэрвені яна праводзіла апошняе
паседжанне 2010-11 гг. І ўрачыста кафедра
адпраўляла на пенсію Ларысу Максімаўну
Жывіцкую, якая працавала практычна з
заснавання вну ў 1992 г. Калі новая
загадчыцца перадала падарунак на памяць
за добрую працу на кафедры, пані Жывіцкая
адказала:

-- Я пакідаю кафедру, бо
мяне дапёк дрэнны стасунак кіраўніцтва
інстытута да супрацоўнікаў.

-- Не трэба аб гэтым,
калі ласка, -- папрасіла загадчыца.

-- Трэба. Я пакідаю
кафедру ў знак пратэсту.

Пасля паседжання я
падыйшоў да яе і падзякаваў за смеласць.
Не магу сказаць, што шчыра, але хацелася
казаць ёй штосьці харошае. Пазней яе
сяброўка агучыла іншым супрацоўнікам
што адбылося паводле слоў Л. М. Жывіцкай.

У дзень, калі адбыўся
выбух, яе група перакладчыкаў пісала
тэст апошняй парай. На сваю бяду адна
дзяўчына напісала раней за іншых, паехала
дадому, патрапіла пад
бомбу, і, як я ўжо пісаў, наглыталася
дыму. А паколькі настаўнік заўсёды
вінаваты, то вінаватай аказалася дацэнт
Жывіцкая. Праз некаторы час ёй
патэлефанавала прарэктар па ідэалогіі
і выхаваўчай рабоце Ала Леанідаўна
Барчук і запытала:

-- Што адчувае чалавек,
які адпраўляе дзяцей на смерць?

-- Ну судзіце мяне,
--адказала Жывіцкая.

Прарэктар кінула трубку.
Абурыўшыся, Ларыса
Максімаўна напісала заяву на звальненне.

Наколькі ўсё так і
было судзіць не буду, але, здаецца, больш
ніякіх ахвяр "рэпрэсій" супраць
прыватных вну ў нас не было. Калі б было,
я б пачуў аб гэтым: інстытут маленькі,
супрацоўнікаў каля сотні.

Хто ж мог такое зрабіць?

Жаншчына, якая крычала
ў аўтобусе, што тэракт зрабіў Лукашэнка,
выказала даволі распаўсюджаную думку,
якая стаіць на простым лагічным пастулаце:
" А хто ж яшчэ, акрамя яго,ў нашай
Беларусі здольны на такое?". Я сур'ёзны
гісторык, а не аматар танных сенсацый,
як маглі заўважыць мае пастаянныя
чытачы. Паколькі няма ў шырокім доступе
дакументаў і матэрыялаў па справе
супраць Канавалава і Кавалёва, якіх
судзілі і расстралялі па
абвінавачванню ў гэтым і некаторых
іншых тэрактах, я не магу аўтарытэтна
заявіць, хто гэта зрабіў і даказаць
якую-небудзь версію. Таму ўстымліваюся
ад спекуляцый і разважанняў аб тэракце
11 красавіка 2011 г.

Трэба дадаць, што адзін
замежны бізнесмен, знаёмы маёй сям'і,
летам таго ж года заяўляў
мне, што быў у інтэрнет-кафе "Белтэлекома"
ля ст. м. Кастрычніцкая перад выбухам і
бачыў у двары дд. 10 і 12 па вул. Энгельса
мноства машын "хуткай дапамогі".
Але я яму не веру. Па-першае, я яго ведаю,
як аматара распавядаць байкі пра сваё
жыццё. Яго паслухаць, дык ён увесь час
сутыкаецца з крымінальнымі элементамі
ў Мінску, як быццам тут Гарлем, і ўвесь
час б'е ім твар ці камп'ютары, а міліцыя
нічога яму зрабіць не можа. Па-другое,
калі сурёзная спецслужба плануе
тэрарыстычны акт, у падрыхтоўцы
ўдзельнічае некалькі чалавек, ніякай
дакументацыі не вядзецца, і ніякія
машыны пажарнікаў ці "хуткай дапамогі"
не заганяюцца загадзя ў суседнія двары,
бо тады будзе надта шмат сведкаў таго,
што штосьці такое планавалася (а
калі ў справе замешаны дзясяткі ці сотні
людзей, утрымаць яе сакрэтнай проста
не магчыма).

І яшчэ расстаўлю кропкі
над "і". Я палітычна нейтрален, пішу
ўсё гэта проста з цікаўнасці да гісторыі
і не стаўлю мэтай кагосьці асудзіць ці
апраўдаць. Я з павагай стаўлюся да
дзяржаўнай улады ўвогуле,
як гаранта некаторай стабільнасці, але
пры гэтым не падтрымліваю якую-небудзь
палітычную плыню. Асцярожнасць, з якой
я выкладаю ўсе гэтыя звесткі звязана
не з жаданнем пазбегнуць рэпрэсій (бо
ўсё, што мне пагражае за выпады супраць
улады -- гэта штраф ці 15
сутак, па першаму можна атрымаць
кампенсацыю ў нейкіх апаізцыйных
структур, калі напісаць слезлівую заяву
аб тым, як мяне за праўду пакрыўдзілі,
а другім мяне не напужаеш), а з жаданнем
заставацца максімальна аб'ектыўным,
наколькі я гэта магу зрабіць як недасканалы
чалавек.

Цяпер да пытання, хто
здольны у Беларусі рабіць тэракты.
Сапраўды, буйныя палітычныя арганізацыі
проста не зацікаўлены ў тэрарызме, бо
за выбухі 11 красавіка 2011 і 3 ліпеня 2008
г. іх бы чакаў поўны разгром пад
апладысменты шырокай грамадскасці. Але
да тэрактаў могуць быць здольны і
невялікія групы радыкалаў, якія
прытрымліваюцца пэўных палітычных
перакананняў, але не прадстаўляюць
якую-небудзь палітычную партыю (хоць
могуць быць яе членамі). Магчымы і
сцэнар крымінальнай ці нават пабытовай
разборкі "пад тэракт": узарвалі
канкурэнта або палюбоўніка жонкі і
напісалі на суседняй сцяне што-небудзь
накшалт "Бі жыдоў!" ці "Жыве
Беларусь!" альбо "Свабоду папугаям!"

Разгледзім толькі адну
хвалю палітычнай барацьбы радыкалаў:
рускія нацыяналісты супраць "Анціфа".
Аднойчы я ўбачыў у пад'ездзе аднаго з
карпусоў жылога дома па Русіянава 5
мемарыяльную дошку з надпісам "Тут
быў жорстка забіты такі і такі, у такі
і такі дзень 2000 г. Вечная памяць герою,
які паў за веру і Бацькаўшчыну" (надпіс
па руску). Я запытаў чалавека, што заходзіў
у блок кватэр, ля дзверы
якога была прыбіта дошка:

-- А хто гэта быў такі?

-- А гэта верхавод Рускага
нацыянальнага адзінства.

Пытанне ўсім: калі
гэтага "верхавода" сапраўды забілі
за нацыяналізм, а не за кіданне
бізнес-партнёраў ці празмерны інтарэс
да чужой жонкі, чым гэта не тэракт? Ці
тэракт -- гэта толькі выбух бомбы? Калі
слова "тэрарызм" мае корань, значэнне
якога "жах", то ідэя тэррарыстычнай
барацьбы менавіта ў тым каб запугаць
каго-небудзь, а не проста знішчыць
ворага. У такім выпадку забойства аднаго
нацыяналіста было пасылам астатнім з
боку апанентаў: змоўкніце, бо і вас
так пераб'ем.

У 2011-12 нав. годзе ў мяне
быў студэнт з фанатаў "Дынама". Я
казаў яму пра гэту дошку і ён адказаў:

-- Я яго ведаў.

-- А колькі такіх
забойстваў яшчэ было?

Ён падумаў і адказаў:

-- Выпадка чатыры.

Калі б хлопец адразу
казаў 20, я б не паверыў, але 4 забітых
нацыяналіста за некалькі гадоў -- гэта
чатыры ціхіх тэракта. Зразумела, кожны
асобны выпадак павінна разглядаць не
толькі з палітычнай версіяй, але з
магчымасцю "пабытавухі". Але гэта
сітуацыя ўсё роўна сведчыць аб наяўнасці
ў соцыуме людзей, здольных шарахнуць
бомбай па тым, каго ненавідзяць.

Час ад часу ў СМІ
з'яўляецца інфармацыя аб тым як то нейкі
анархіст кінуў "молатава" ў будынак
КДБ у нейкім правінцыяльным горадзе,
то ў Гомелі забілі турка (праўда мне
дакладна невядома ці па расавым
прычынам, ці не). Гэта ўсё
было і да тэракта
ў метро, але разглядалася толькі як
злостнае хуліганства. Але і
цяпер, пасля таго як выбух забраў жыццё
15 чалавек, грамадства па-ранейшаму не
заўважае радыкалізацыі моладзі, часткова
таму, што тэракт у пабытовым уяўленні
-- гэта заўсёды выбух. Тым не
меньш, большасць беларусаў ужо не лічыць
тэрарызм немагчымай пагрозай для краіны.

Зразумела, гэты экскурс
ніяк не дапаможа адказаць на пытанне,
ці сапраўды тэрарыст з
маніякальнымі схльнасцямі ўзарваў
метро. Але, як я пісаў вышэй, я не спрабую
даказаць якую-небудзь версію прычыны
гэтага здарэння з-за адсутнасцю адпаведных
матэрыялаў у шырокім доступе і жадання
займацца разумовай жуйкай.

Эпілог.

Я не раз заўважаў, што
самы каштоўны матэрыял для даследчыка,
апрача дакументаў, гэта ўспаміны тых,
хто піша пра падзею як быццам між іншым.
Я спрабаваў напісаць аб гэтай трагедыі
менавіта з пазіцыі пабытовага назіральніка
і пры гэтым памятаць, якія праблемы для
гісторыкаў узніклі ў сувязі з палітычнымі
спекуляцыямі над тэрактам і яго
наступствамі. Наколькі ў мяне атрымалася,
судзіць чытачам...